Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, Peyğəmbərin (s) rəvayətlərində və Əmirəl-mömininin (ə) «Nəhcül-bəlağə»dəki kəlamlarında möminlərin ümumi toplumuna bağlılıq ilahi rəhmətin cəlb olunmasına səbəb kimi qiymətləndirilmiş, hər cür təfriqəçilik, bidətçilik və fərdi təcrid isə şeytanın nüfuz etməsi üçün zəmin yaradan amil kimi təqdim edilərək bunlardan xəbərdarlıq edilmişdir.
Sual:
İslam rəvayətlərində ictimai birlik məsələsinə nə dərəcədə əhəmiyyət verilmişdir?
Cavab:
İslamın müxtəlif sahələrdəki təlimlərinə ümumi nəzər saldıqda aydın şəkildə görünür ki, İslam hər yerdə camaat və ictimai birlik tərəfdarıdır. Hətta yaradılmışla Yaradan arasındakı əlaqə olan ibadətlər belə kollektiv şəkildə yerinə yetirilir. Azan və iqamə namaza, nicata və qurtuluşa doğru ümumi dəvətdir: «حَیَّ عَلَی الصَّلاةِ، حَیَّ عَلَی الْفَلاحِ» – «Namaza tələsin, nicata tələsin». «Həmd» surəsindəki əvəzliklərin hamısı cəm formasındadır və «biz» şəklində işlənmişdir. Namazın sonunda isə bütün möminlərə və namaz qılanlara ümumi salam verilir. Camaat namazı, cümə namazı və bunlardan daha geniş şəkildə həcc ibadəti tamamilə ictimai xarakter daşıyan ibadətlərdir. İslam rəvayətlərində camaata bağlılığın, onunla birlikdə və həmrəylik içində olmağın zəruriliyinə böyük əhəmiyyət verilmişdir. O cümlədən:
1 – Allah Rəsulu (s) bir hədisdə buyurur:
«اَیُّها النّاسُ عَلَیْکُمْ بِالْجَماعَةِ وَ اِیّاکُمْ وَ الْفُرْقَةَ»(۱)
«Ey insanlar! Camaatdan ayrılmayın və ayrılıqdan, dağınıqlıqdan çəkinin».
2 – Həzrət Peyğəmbər (s) başqa bir hədisdə buyurur:
«اَلْجَماعَةُ رَحْمَةٌ، وَ الْفُرْقَةُ عَذابٌ»(۲)
«Camaat rəhmətdir, təfriqə isə əzabdır».
3 – Həmçinin o həzrət Peyğəmbər (s) başqa bir hədisdə buyurur:
«یَدُاللّهِ عَلَی الْجَماعَةِ فَاِذَا اشْتَدَّ [شَدَّ] الشّاذَّ مِنْهُمْ اِخْتَطَفَهُ الشَّیْطانُ کَما یَختَطِفُ الذِّئْبُ الشّات الشّاذَّةَ مِنَ النِّعَمِ»(۳)
«Allahın əli camaatın üzərindədir. Onlardan biri camaatdan ayrılıb təcridə çəkildikdə, şeytan onu oğurlayıb aparır. necə ki, canavar sürüdən ayrılmış qoyunu oğurlayıb aparır, o şəkildə aparır».
4 – Eyni məzmunu Əmirəl-möminin Əli (ə) «Nəhcül-bəlağə»də başqa ifadələrlə belə bəyan edir:
«وَ اَلْزَمُوا السَّوادَ الاْعْظَمَ فَاِنَّ یَدَاللّهِ مَعَ الْجَماعَةِ، وَ اِیّاکُمْ وَ الْفُرْقَةَ فَاِنَّ الشّاذَ مِنَ النّاسِ لِلشَّیْطانِ، کَما اَنَّ الشّاذَ مِنَ الْغَنَمِ لِلذّئْبِ، اَلا مَنْ دَعا اِلی هذَا الِشّعارِ فَاقْتُلُوهُ وَ لَوْ کانَ تَحْتَ عِمامَتی هذِهِ»(۴)
«Həmişə savadi-əzəmlə [haqq tərəfdarlarının əksəriyyəti ilə] birlikdə olun. Çünki Allahın əli camaatladır. Ayrılıqdan çəkinin. Çünki insanlardan təcrid olunmuş şəxs şeytanın payıdır. Sürüdən ayrılmış qoyun canavarın payı olduğu kimi. Bilin ki, hər kəs bu şüara [fitnə-fəsadla dolu təfriqəçilik şüarına, yəni xəvariclərin şüarına] dəvət etsə, onu öldürün, hətta bu şəxs mənim bu əmmaməmin altında olsa belə».
5 – Yuxarıdakı ifadənin əhəmiyyətini nəzərə alaraq, Allah Rəsulundan (s) bu mövzuda nəql olunan başqa bir rəvayətə diqqət yetirin. O Həzrət (s) buyurur:
«اِنَّ الشَّیْطانَ ذِئْبُ الاْنْسانِ کَذِئْبِ الْغَنَمِ یَاْخُذُ الْقاصِیَةَ وَ النّاحِیَةَ وَ الشّارِدَةَ، اِیّاکُمْ وَ الشِّعابَ، وَ عَلَیْکُمْ بِالْعامَّةِ وَ الْجَماعَةِ وَ الْمَساجِدِ»(۵)
«Şübhəsiz, şeytan insanlar üçün canavar kimidir. Eyni ilə, canavar qoyunlardan sürüdən uzaqlaşanı, kənarda qalanı və qaçanı tutur. Ayrılıqdan və firqə-firqə olmaqdan çəkinin. İnsanlarla, camaatla və məscidlərlə birlikdə olun».
6 – Həmin böyük şəxsiyyətdən başqa bir hədisdə belə nəql olunmuşdur:
«لا یَحِلُّ لِمُسْلِم اَنْ یَهْجُرَ اَخاهُ فَوْقَ ثَلاثَةِ [اَیّام]، وَ السّابِقُ بِالصُّلْحِ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ»(۶)
«Heç bir müsəlmana öz müsəlman qardaşından üç gündən [çox] uzaq qalması və onunla küsülü olması halal deyil. Sülh etmək üçün ilk addımı atan şəxs cənnətə daxil olacaq».
7 – Eyni məzmunu Allah Rəsulundan (s) başqa bir ifadə ilə belə oxuyuruq:
«لا یَحِلُّ لِمُسْلِم اَنْ یَهْجُرَ اَخاهُ فَوْقَ ثَلاثَةِ اَیّام اِلاّ اَنْ یَکُونَ مِمَّنْ لا یُؤمِنُ بَوائِقَهُ»(۷)
«Heç bir müsəlmana öz müsəlman qardaşından üç gündən artıq uzaq qalması halal deyil. Yalnız insanın onun təhlükələrindən və zərərindən amanda olmadığı şəxs istisnadır».
Hətta bəzi hədislərdə belə buyurulmuşdur: «Əgər iki nəfər bir-birindən küsülü halda dünyasını dəyişsə, müsəlman olaraq dünyadan köçmüş sayılmazlar».(۸) Doğrudur, bu hədislərdə söhbət bir-birindən küsərək ayrılmaqdan gedir, lakin hər halda göstərir ki, İslam daim ictimai birliyin və qəlblərin bir-birinə qovuşmasının tərəfdarıdır və şübhəsiz, təcrid və guşənişinlik bu göstərişlərin ruhu ilə uyğun gəlmir.
8 – Allah Rəsulundan (s) başqa bir hədisdə oxuyuruq ki, dağa gedərək təcrid olunmaq və Allaha ibadətlə məşğul olmaq istəyən bir kişiyə belə buyurdu:
«لَصَبْرُ اَحَدِکُمْ ساعَةً عَلی ما یَکْرَهُ فِی بَعْضِ مَواطِنِ الاِْسْلامِ خَیْرٌ مِنْ عِبادَتِهِ خالِیاً اَرْبَعِینَ سَنَةً»(۹)
«Sizdən birinin müsəlmanlar arasında olduğu bəzi məqamlarda qarşılaşdığı xoşagəlməzliklərə bir saat səbir etməsi, təcrid olunmuş halda qırx il ibadət etməsindən daha yaxşıdır».
9 – Bir çox rəvayətlərimiz vardır ki, İslamda təcrid və guşənişinliyin bir növü olan rahiblikdən şiddətlə çəkindirilmişdir. O cümlədən, Allah Rəsulu (s) bir hədisdə buyurur:
«لَیْسَ فِی اُمَّتِی رَهْبانیَّةٌ وَ لا سِیاحَةٌ»(۱۰)
«Mənim ümmətimdə rahiblik və səyahətçilik yoxdur».
Burada rahiblikdən məqsəd ibadət üçün guşəyə çəkilmək və dünyanı tərk etməkdir. Səyahətçilikdən məqsəd isə daim hərəkətdə olan təcridçilikdir. Çünki qədim dövrlərdə bəzi insanlar ev-eşiklərini tamamilə tərk edir, daim bir yerdən digər yerə gedir və bunu ibadət və dünyadan uzaqlaşmaq hesab edirdilər. Buna görə də İslamda nə sabit guşənişinlik, nə də hərəkətdə olan təcridçilik mövcuddur.
10 – Allah Rəsulundan (s) mənalı bir hədisdə belə oxuyuruq: O həzrətin dövründə Peyğəmbərin (s) səhabələrindən olan «Osman ibn Məzunun» oğlu vəfat etdi. O, bu hadisədən çox kədərləndi və o həddə çatdı ki, evinin bir küncünü məscid kimi seçərək ibadətlə məşğul olmağa başladı, bütün işlərini tərk etdi və təcrid olunaraq yaşamağa başladı. Bu xəbər Allah Rəsuluna (s) çatdı. Peyğəmbər (s) onu çağıraraq belə buyurdu:
«یا عُثْمانُ اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی لَمْ یَکْتُبْ عَلَیْنا الرَّهْبانیَّةَ، اِنَّما رَهْبانِیَّةُ اُمَّتِّی الْجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ»
«Ey Osman! Uca Allah bizim üçün rahibliyi vəzifə olaraq müəyyən etməyib. Mənim ümmətimin rahibliyi Allah yolunda cihaddır».
Bu, ona işarədir ki, əgər dünyanı tərk etmək istəyirsənsə, bunu Allah yolunda cihad və Allah yolunda şəhid olmaq kimi müsbət bir yolla et, mənfi şəkildə, yəni özünü cəmiyyətdən təcrid etməklə deyil.
Daha sonra Peyğəmbər (s) övladının ölümü ilə bağlı ona təsəlli verərək buyurdu: «Qiyamət günü cənnətin qapılarından hər hansı birinə çatdıqda, orada övladını görüb onun sənin ətəyindən yapışaraq Allah dərgahında sənə şəfaət etdiyini görmək səni sevindirməzmi?»(۱۱)
11 – Buna bənzər məzmunu «Nəhcül-bəlağə»də İmam Əlinin (ə) səhabələrindən biri haqqında oxuyuruq. İmam (ə) Bəsrəyə daxil olduqda «Əla ibn Ziyad Harisi»nin görüşünə getdi. Onun çox geniş evini gördükdə təəccüblənərək buyurdu: «Bu dünyada belə geniş bir evə nə üçün ehtiyacın var? Sənin axirətdə ona ehtiyacın daha çoxdur». Sonra əlavə etdi: «Bəli, sən bu ev vasitəsilə axirətə çata bilərsən. Belə ki, möminləri orada qonaq edəsən, sileyi-rəhm edəsən və bu evlə bağlı vacib olan haqları ödəyəsən. Əgər belə etsən, onun vasitəsilə axirətə çata bilərsən».
Bu zaman «Əla ibn Ziyad» onun tam əks mövqedə olan qardaşı «Asim ibn Ziyad» haqqında danışaraq ərz etdi:
«Ey Əmirəl-möminin! Qardaşımın davranışından sizə şikayət edirəm».
İmam (ə) buyurdu: «Nə baş verib?»
Ərz etdi: «Kobud bir əba geyinib və dünyadan uzaqlaşıb».
İmam (ə) buyurdu: «Onu mənim yanıma gətirin».
O, İmamın (ə) hüzuruna gəldikdə həzrət ona belə buyurdu:
«یا عُدَیَّ نَفْسِهِ، لَقَدْ اِسْتَهامَ بِکَ الْخَبِیْثُ، اَما رَحِمْتَ اَهْلَکَ وَ وَلَدَکَ، اَ تَری اَنَّ اللّهَ اَحَلَّ لَکَ الطَّیِّباتِ وَ هُوَ یَکْرَهُ اَنْ تَاْخُذَها؟»
«Ey öz canının düşməni! Şeytan sənin üzərində hakimiyyət qurub və sən onun oxlarının hədəfinə çevrilmisən. Əgər özünə rəhm etmirsənsə, ailənə və övladına rəhm etmirsənmi? Məgər düşünürsən ki, Allah pak və xoş nemətləri sənə halal edib, lakin onlardan istifadə etməyini istəmir?»
Daha sonra «Asim» Əmirəl-mömininə (ə) ərz etdi: «Bəs siz nə üçün kobud paltar geyinir və xoşagəlməz yeməklər yeyirsiniz?»
İmam (ə) buyurdu: «Mənim vəzifəm sənin vəzifəndən fərqlidir. Allah haqq və ədalət imamlarına özlərini çətinliyə salmağı və ən zəif insanların həyatı kimi yaşamağı vacib edib ki, yoxsulluq yoxsullara təzyiq göstərməsin və onlar Allahın əmrindən çıxmasınlar».(۱۲)
12 – Allah Rəsulunun (s) «Abdullah ibn Məsud»a buyurduğu sözlərdən belə anlaşılır ki, «rahiblik» və ictimai təcrid məsələsi Bəni-İsrail arasında (onlardan həzrət Məsihə (ə) meyil edən bir qrupun içərisində) xüsusi şəraitdə onların üzərinə gəlmişdi və heç vaxt onların dininin bir hissəsi olmamışdır.
«İbn Məsud» deyir: «Allah Rəsulu (s) ilə birlikdə bir miniyin üzərində idik. O Həzrət buyurdu: “Bilirsənmi, Bəni-İsrail rahibliyi haradan meydana gətirdi?”»
«İbn Məsud» deyir: «Mən dedim: “Allah və onun Peyğəmbəri daha yaxşı bilir”».
O həzrət buyurdu:
«ظَهَرَتْ عَلَیْهِمُ الْجَبابِرَةٌ بَعْدَ عِیْسی یَعْمَلُونَ بمَعاصِی اللّهِ فَغَضِبَ اَهْلُ الاْیمانِ فَقاتَلُوهُمْ فَهَزَمَ اَهْلَ الاِیْمانِ ثَلاثَ مَرّات فَلَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ اِلاّ الْقَلیِلُ، فَقالُوا اِنْ ظَهَرْنا لِهؤُلاءِ اَفْنَوْنا وَ لَمْ یَبْقَ لِلدِّینِ اَحَدٌ یَدْعُوا اِلَیْهِ، فَتَعالَوْا نَتَفَرَّقْ فِی الاْرْضِ اِلی اَنْ یَبْعَثَ اللّهُ النَّبِیَّ الَّذی وَعَدَنا بِهِ عِیْسی(علیه السلام) یَعْنُونَ مُحَمَّداً(صلی الله علیه و آله) فَتَفَرَّقُوا فی غِیْرانِ الْجِبالِ وَ اَحْدَثُوا رَهْبانِیَّةً»(۱۳)
«Həzrət İsadan (ə) sonra bir qrup zalım hakimiyyətə gəldi və daim Allahın günahlarına yol verirdilər. Məsihə (ə) iman gətirənlər onlara qəzəbləndilər və onlarla döyüşdülər. Lakin iman gətirənlər üç dəfə məğlub oldular və onlardan yalnız az bir qrup qaldı [qalanları şəhid oldular]. Onlar öz aralarında dedilər: “Əgər bunların qarşısında açıq şəkildə dayansaq, hamımızı məhv edəcəklər və dinə dəvət edən heç kim qalmayacaq. Gəlin, Allahın İsanın (ə) bizə vəd etdiyi peyğəmbəri göndərənədək yer üzündə dağılaq”. [Onların məqsədi həzrət Məhəmməd (s) idi.] Onlar dağlardakı mağaralara sığındılar və rahiblik qaydasını meydana gətirdilər».
Beləliklə, rahiblik həzrət Məsihin (ə) dininin bir hissəsi deyildi. Əksinə, bu, Məsihin (ə) ardıcıllarından bir qrupunun xüsusi şəraitdə özlərini qorumaq məqsədilə meydana gətirdiyi bir üsul idi.
İstinadlar
(1) «Kənzül-Ümmal fi sünənil-əqval vəl-əfal», Mütəqqi Hindi Bərhanfuri, Əlaəddin Əli ibn Hüsaməddin, tədqiqatçı: Bəkri Həyyani, Səfva əs-Səqqa, ər-Risalə nəşriyyatı, Beyrut, 1401 h.q./1981 m., beşinci nəşr, c. 1, səh. 358, hədis 1028.
(2) «Mizanül-hikmə», Reyşəhri, Məhəmməd, tədqiqat: Darül-hədis, Darül-hədis, 1416 h.q., birinci nəşr, c. 2, səh. 46; «Nüzhətün-nazir və tənbihül-xatir», Həlvani, Hüseyn ibn Məhəmməd ibn Həsən ibn Nəsr, tədqiqatçı/redaktor: İmam Məhdinin (ə.f) Mədrəsəsi, Qum, 1408 h.q., birinci nəşr, səh. 27, «Peyğəmbərin (s) ədəb, nəsihət, məsəllər və hikmətləri barədə kəlamlarından».
(3) «Kənzül-Ümmal fi sünənil-əqval vəl-əfal», həmin mənbə, səh. 359, hədis 1032; «Mizanül-hikmə», həmin mənbə, c. 2, səh. 46.
(4) «Nəhcül-bəlağə», Şərif ər-Rəzi, Məhəmməd ibn Hüseyn, tədqiqatçı/redaktor: Sübhü Saleh, Hicrət nəşriyyatı, Qum, 1414 h.q., birinci nəşr, səh. 184, 127-ci xütbə («Dinin bəzi hökmlərini açıqladığı, xəvaric üçün şübhəni aradan qaldırdığı və iki hakim məsələsinə dair onların hökmünü rədd etdiyi kəlamlarından»).
(5) «əl-Məhəccətül-beyza fi təhzibil-ehya», Feyz Kaşani, Molla Möhsün, düzəliş və şərhlər: Əli Əkbər Qəffari, İslam Təbliğat Nəşriyyatı, Qum, 1417 h.q., dördüncü nəşr, c. 4, səh. 8; «Ehyaül-ülumid-din», Qəzali, Əbu Həmid Məhəmməd ibn Məhəmməd, Darül-mərifə, Beyrut, tarixsiz, c. 6, səh. 59.
(6) «əl-Əmali», Tusi, Məhəmməd ibn Həsən, Darüs-Səqafə, Qum, 1414 h.q., birinci nəşr, səh. 391, 14-cü məclis; «Əvalil-ləali əl-əziziyyə fil-əhədisid-diniyyə», İbn Əbi Cümhur, Məhəmməd ibn Zeynəddin, tədqiqatçı/redaktor: Müctəba İraqi, Daru Seyidüş-Şühəda lil-nəşr, Qum, 1405 h.q., birinci nəşr, c. 1, səh. 162, 8-ci fəsil («Bir çox ədəb qaydaları və dini prinsipləri əhatə edən, rəvayəti qeyd olunan yolların birindən Peyğəmbərə (s) çatan hədislər»). «Biharül-ənvar», Məclisi, Məhəmməd Baqir ibn Məhəmməd Təqi, tədqiqatçı/redaktor: Bir qrup tədqiqatçı, Daru İhyait-Turasil-Ərəbi, Beyrut, 1403 h.q., ikinci nəşr, c. 72, səh. 189, 60-cı fəsil («Hicran»).
(7) «Əl-Məhəccətül-beyza fi təhzibil-ehya», həmin mənbə, səh. 7; «Ehyaül-ülumid-din», həmin mənbə, c. 6, səh. 58, «üç gündən artıq küsülülüyü qadağan etməsi ilə dəlil gətirdilər».
(8) «əl-Kafi», Kuleyni, Məhəmməd ibn Yaqub ibn İshaq, tədqiqatçı/redaktorlar: Əli Əkbər Qəffari və Məhəmməd Axundi, Darül-kütübil-İslamiyyə, Tehran, 1407 h.q., dördüncü nəşr, c. 2, səh. 345, «Hicrət» fəsli. «İrşadül-qulub iləs-səvab», Deyləmi, Həsən ibn Məhəmməd, Şərif ər-Rəzi, Qum, 1412 h.q., birinci nəşr, c. 1, səh. 178, 51-ci fəsil («Peyğəmbərdən (s) və pak imamlardan (ə) nəql olunan xəbərlər»). «Vəsailüş-şiə», Amili, Şeyx Hürr, Məhəmməd ibn Həsən, tədqiqatçı/redaktor: Əhli-beyt (ə) Müəssisəsi, Qum, 1409 h.q., birinci nəşr, c. 12, səh. 262, «Möminlə səbəbsiz küsülülüyün haramlığı, üç gündən sonra bunun məkruh olması və barışıqda ilk addımı atmağın müstəhəbliyi» fəsli; «Biharül-ənvar», həmin mənbə, səh. 186, 60-cı fəsil («Hicran»).
(9) «Mizanül-hikmə», həmin mənbə, c. 6, səh. 308; «Kənzül-Ümmal fi sünənil-əqval vəl-əfal», həmin mənbə, c. 4, səh. 777, hədis 11354.
(10) «əl-Xisal», İbn Babəveyh, Məhəmməd ibn Əli, tədqiqatçı/redaktor: Əli Əkbər Qəffari, Cəmiyyətül-Müdərrisin, Qum, 1362 ş., birinci nəşr, c. 1, səh. 138; «Məanil-əxbar», İbn Babəveyh, Məhəmməd ibn Əli, tədqiqatçı/redaktor: Əli Əkbər Qəffari, Cəmiyyətül-Müdərrisin, Qum, 1403 h.q., birinci nəşr, səh. 174, «Rahiblik mənası» fəsli; «Vəsailüş-şiə», həmin mənbə, c. 11, səh. 344, «İbadət və mübah işlərdən başqa məqsədlərlə səfərin, səyahətçiliyin və rahibliyin caiz olmaması» fəsli; «Biharül-ənvar», həmin mənbə, c. 67, səh. 115, 51-ci fəsil («Rahiblikdən, səyahətçilikdən və bidət və nəfs istəkləri əhlinin əmr etdiyi digər əməllərdən çəkindirmək»).
(11) «əl-Əmali», İbn Babəveyh, Məhəmməd ibn Əli, Kitabçi, Tehran, 1376 ş., altıncı nəşr, səh. 66, 16-cı məclis; «Rövzətül-vaizin və bəsirətül-müttəizin», Fəttal Neyşaburi, Məhəmməd ibn Əhməd, Rəzi nəşriyyatı, Qum, 1375 ş., birinci nəşr, c. 2, səh. 422, «Səbrin fəziləti» məclisi; «Biharül-ənvar», Məclisi, Məhəmməd Baqir ibn Məhəmməd Təqi, tədqiqatçı/redaktor: bir qrup tədqiqatçı, Daru İhyait-Turasil-Ərəbi, Beyrut, 1403 h.q., ikinci nəşr, c. 67, səh. 114, 51-ci fəsil («Rahiblikdən, səyahətçilikdən və bidət və nəfs istəkləri əhlinin əmr etdiyi digər əməllərdən çəkindirmək»).
(12) «Nəhcül-bəlağə», həmin mənbə, səh. 324, 209-cu xütbə («Bəsrədə Əla ibn Ziyad Harisinin – səhabələrindən biri idi – yanına getdikdə söylədiyi kəlamlarından; onun evinin genişliyini gördükdə...»).
(13) «Məcməül-bəyan fi təfsiril-Quran», Təbərsi, Fəzl ibn Həsən, Nasir Xosrov nəşriyyatı, Tehran, 1372 ş., üçüncü nəşr, c. 9, səh. 366, «Məna» bölməsi; «Təfsiri-Nurüs-Səqəleyn», Hüveyzi, Əbdüləli ibn Cümə, tədqiqat: Seyid Haşim Rəsuli Məhəllati, İsmailiyan nəşriyyatı, Qum, 1415 h.q., dördüncü nəşr, c. 5, səh. 251, «Hədid» surəsi, 23–29-cu ayələr.
Mənbə: «Quranda əxlaq», Həzrət Ayətullah üzma Məkarim Şirazi.
Rəyiniz